प्यारातालः सीमाको पीडादेखि संरक्षणको उदाहरण

कञ्चनपुर- बिहानको झुल्के घामसँगै प्यारातालमा विश्वमै दुर्लभ ओतको आखेट दृश्य र चराचुरुङ्गीको मधुर कलरवले प्रकृतिलाई जीवन्त बनाउँछ ।

केहि वर्षअघिसम्म सीमावर्ती हस्तक्षेप र विवादका कारण चिनिएको यो ताल आज स्थानीय समुदायको संरक्षणमा दुर्लभ वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गीको सुरक्षित आश्रयस्थल बनेको छ ।

कञ्चनपुरको पुनर्वास नगरपालिका ९ मा रहेको प्याराताल केवल एउटा जालशय मात्र होइन स्थानीय बासिन्दाले गरेको संरक्षण, संघर्ष र सम्भावनाको जीवित कथा पनि हो ।

दशगजा क्षेत्रमा रहेको ताल विवाददेखि ससंरक्षणसम्म 

प्याराताल नेपाल–भारत सीमास्तम्भ १९४ र १९५ को बीचमा पर्दछ । दुबै देशको दशगजा क्षेत्रमा पर्ने यो तालसँग भारतको दूधुवा नेशनलपार्क जोडिएको छ । फलस्वरुप यो ताल विश्वमै दुर्लभ जलचर र वन्यजन्तुको महत्वपूर्ण बासस्थान बनेको छ ।

सदाबहार जलाशय र दुर्लभ वन्यजन्तु पाइने भएकाले वन्यजन्तुहरुलाई पानीको व्यवस्थापनका लागि यो ताल अझ महत्वपूर्ण छ ।

फलस्वरुप २०६२/०६३ सालसम्म जिल्ला विकास समितिमार्फत नेपालीहरुले नै भोगचलन गर्दै आएको उक्त ताल झण्डै एक दशक सीमा विवादमा रुमलिएको पुनर्वास नगरपालिका वडा नम्बर ९ का पूर्व वडाअध्यक्ष नारायण प्रसाद जैशीको भनाई छ ।

आफ्ना वन्यजन्तुहरुलाई पानीको व्यवस्थापनका लागि विवाद भएको बताइएको छ ।

जैशीका विवादका कारण एक दशक बढी प्यारातालमा ठेक्का दिन र माछा मार्न रोक लगाइयो ।

पछि स्थानीय  जमिनको भोगचलन र प्यारातालको संरक्षणमा जुटे । प्यारातालको मुहार नै फेरियो ।

यसरी सुरु भयो संरक्षणको प्रयास

पुनर्वासका स्थानीयहरु २०८० मा तालको संरक्षणका लागि एकजुट भए । उनीहरुले स्वस्फूर्त रुपमा रकम उठाएर जलकुम्भीले भरिएको प्यारातालको सरसफाई र संरक्षणको अभियान सुरु गरे ।

स्थानीयस्तरबाट सुरु भएको अभियानमा देशविदेशबाट पनि आर्थिक सहयोग भयो । त्यसले तालको सरसफाईदेखि विभिन्न संरचनाहरु बनाइएका छन् । यसले प्रायः सुनसान देखिने प्यारातालमा पर्यटकको चहलपहल बढाएको छ ।

अहिले ताल र त्यहाँ पाइने जीवजन्तुको अवलोकनका लागि आउने आन्तरिक पर्यटकको संख्यामा पनि दिनानुदिन वृद्धि भइरहेको स्थानीय कृष्ण बस्नेतले बताउनुभयो ।
स्थानीयले तालको संरक्षण गर्न सुरु गरेपछि विवाद पनि कम हुँदै गएको र पयर्टकहरु बढ्दै गइरहेका छन् ।

सीमावर्ती दुर्लभ सीमसार

प्याराताल कञ्चनपुरको महत्वपूर्ण सीमसार क्षेत्रमध्ये एक हो । करिब ६ किलोमिटर लम्बाइ रहेको यस तालको चौडाइ ७० मिटर र गहिराइ १५ फिट रहेको छ । नेपाल–भारत सीमास्तम्भमा अवस्थित भएकाले यो ताल दुबै देशका जलचर र वन्यजन्तुको साझा बासस्थान बनेको छ ।

नेपाल–भारत सीमामा फैलिएको प्याराताल केवल एउटा ताल मात्रै होइन, सीमापार जैविक विविधतालाई जोड्ने प्राकृतिक सेतु पनि हो । वर्षभर पानी रहने विशेषताले माछा, ओद, कछुवा, जलचर तथा विभिन्न प्रजातिका चराचुरुङ्गीलाई यसले स्थायी आश्रय प्रदान गरेको छ ।

यही कारण प्याराताल सीमावर्ती क्षेत्रको महत्वपूर्ण सीमसार जैविक विविधिताको केन्द्रको रुपमा पनि रहेको छ । तर यसको अध्ययन तथा संरक्षणमा खासै ध्यान जान सकेको छैन ।

प्यारातालमा ओद, भुडिफोर गरुड, सेतो कण्ठे गरुड, सारसलगायतका दुर्लभ जीवजन्तु र चराचुरुङ्गी पाइने गरेपनि तिनहरुको संरक्षणका लागि ठूला खालका कुनै कार्यक्रम गर्न नसकिनएको डिभिजन वन कार्यालय कञ्चनपुरका प्रमुख लक्ष्मीराज जोशीले बताउनुभयो ।

उहाँका अनुसार कार्यालयले जनचेतनामुलक कार्यक्रम, वृक्षारोपण, झाडी तथा ताल सफा गर्नेलगायतका कामहरु मात्रै गर्दै आएको छ ।

जैविक विविधताको खानी

प्याराताल विविध जीवजन्तु र चराचुरुङ्गीको आश्रयस्थल हो । सुख्खा मौसममा समेत पानी नसुक्ने भएकाले जलचर, माछा, ओद, कछुवालगायतका जीवको स्थायी बासस्थान बनेको छ ।  यहाँ ३५ प्रजातिका माछा पाइन्छन् भने विश्वमै दुर्लभ मानिने ओद, पहेंलोधुरे कछुवा, गोही, जलकपुरजस्ता जलचर तथा सरीसृप जीवजन्तुले यहाँको जैविक महत्व बढाएका छन् ।

ताल आसपासका झाडी, घाँसे मैदान र वन क्षेत्र विभिन्न प्रजातीका स्थानीय तथा आगन्तुक चराचुरुङ्गीका लागि उपयुक्त बासस्थान बनेको छ । यस क्षेत्रमा जाडोयाममा विभिन्न जलपंक्षी र आगन्तुक चराहरु पनि आउने गरेका छन् भने अति संकटापन्न सेतो कण्ठे गरुडसमेत यस क्षेत्र वरपर देखिने गरेको स्थानीय दिपेन्द्र बस्नेतले बताउनुभयो ।

“यो ताल नेपालका लागि मात्रै होइन, विश्वका लागि पनि निकै महत्वपूर्ण छ,” बस्नेतले भन्नुभयो “यसले जलचरण प्राणीसँगै चराचुरुङ्गीको संरक्षण र जैविक विविधिता सन्तुलनमा पनि महत्वपूर्ण भूमीका खेलेको छ ।”

सदाबहार जलायश रहने यो तालमा हिउँदमा तातो र गर्मीयाममा चिसो पानी हुने स्थानीय बताउँछन् । उनीहरुका अनुसार ठाउँ ठाउँमा मुल फुटेर पानी आउने भएकाले यहाँ ताल सुक्ने वा पानीको अभाव हुदैँन ।

त्यस्तै प्राकृतिक सम्पदा संरक्षणमा स्थानीय समुदायको भूमीका उदाहरणीय बनेको यो ताल सीमावर्ती पर्यटन र पर्यावरणीय अध्ययनका लागि पनि महत्वपूर्ण स्थल बनेको छ ।

प्यारातालमा भौतिक संरचना निर्माणमा स्थानीय तह र प्रदेश सरकारले लगानी गरेपनि यसको खोजअनुसन्धान र संरक्षणमा खासै कसैको ध्यान जान सकेको देखिदैन ।

संरक्षणको क्षेत्रमा काम गर्दै आएको राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले पनि यस क्षेत्रमा वन्यजन्तु तथा जैविक विविधता संरक्षणका लागि कुनै काम गर्न नसकेको जनाएको छ ।

“प्यारातालमा आगन्तुक चराहरुको गणना हुँदा हामीले पनि गणना गर्छौ,” राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष कञ्चनपुरका प्रमुख लक्ष्मी प्रसाद जोशीले भन्नुभयो “त्यसबाहेक अरु कुनै पनि कार्यक्रम गर्न सकेका छैनौ । ”

पर्यटनको बढ्दो सम्भावना

कुनै बेला संरक्षणको खोजीमा रहेको प्याराताल अहिले संरक्षण र पर्यटनको संगम बन्दै गएको छ । स्थानीयले सुरु गरेको संरक्षणमा स्थानीय तह र प्रदेश सरकारले पनि हातोमालो गरेका छन् । फलस्वरुप यस क्षेत्रमा अहिले पर्यटन प्रर्वद्धनका लागि थुप्रै कामहरु अघि बढाइएको छ ।

ताल क्षेत्रमा पाइने दुर्लभ वन्यजन्तुको प्रतिमूर्ति, निर्माण, सभाहल निर्माण, पदमार्ग निर्माणलगायतका पूर्वाधार विकासका कामले प्यारा ताललाई पर्यटकीय गन्तव्यका रुपमा स्थापित गर्ने आधार तयार गरिरहेका छन् ।

यसले आन्तरिक र बाह्य पर्यटकको आकर्षण बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ । साथै संरक्षण र पर्यटनलाई सँगसँगै अघि बढाउने प्रयासले स्थानीय समुदायलाई आयआर्जसँग जोड्ने सम्भावना पनि बढाएको छ ।