सन्तानको दीर्घायु र सुख–समृद्धिको कामनामा सिरहामा जितिया पर्व

सिरहा— सिरहाको लहान, गोलबजार, मिर्चैयालगायत मिथिला क्षेत्रका विभिन्न ठाउँमा आज जितिया पर्व श्रद्धा, आस्था र भक्तिभावका साथ मनाइँदैछ। विशेषगरी आमाहरूले आफ्ना सन्तानको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख–शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्दै कठोर व्रत बसेर यो पर्व मनाउने गर्दछन्।

जितिया केवल एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो आमा र सन्तानबीचको प्रेम, त्याग, विश्वास र समर्पणको प्रतीकका रूपमा पुस्तौँदेखि मनाइँदै आएको मिथिलाको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। आश्विन कृष्ण पक्षको सप्तमीदेखि नवमीसम्म विभिन्न धार्मिक विधि पूरा गरी यो पर्व मनाउने परम्परा छ।

धार्मिक मान्यता के छ ?

जितिया पर्वलाई धार्मिक रूपमा भगवान् जिमूतवाहनसँग जोडेर हेरिन्छ। प्रचलित मान्यताअनुसार राजा शालिवाहनका पुत्र जिमूतवाहनले आफ्नो त्याग, धर्म र परोपकारका कारण विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त गरेका थिए। जिमूतवाहनको पूजा र व्रत गरेमा सन्तानको कल्याण तथा दीर्घायु हुने जनविश्वासका आधारमा आमाहरूले यो व्रत बस्दै आएका छन्।

जितियासँग जोडिएको अर्को चर्चित धार्मिक कथा चिल र स्यालको कथा हो। कथाअनुसार नर्मदा नदीको किनारमा एउटा रुखमा चिल र स्याल बस्दथे। उनीहरूले महिलाहरूले जिमूतवाहनको पूजा गर्दै कठोर व्रत बसेको देखेपछि आफूहरू पनि व्रत बस्ने निर्णय गरे।
तर व्रतका क्रममा स्यालले आफ्नो संयम गुमाएर व्रत भंग गर्‍यो भने चिलले भने नियमपूर्वक व्रत पूरा गरेको धार्मिक कथा प्रचलित छ। यही कथाले व्रतमा श्रद्धा, संयम, नियम र निष्ठाको महत्त्व बुझाउने धार्मिक सन्देश दिएको मानिन्छ।

किन बसिन्छ यस्तो कठोर व्रत ?
आमाहरूले आफ्ना सन्तानको दीर्घायु, स्वास्थ्य, उन्नति, सुख–शान्ति र पारिवारिक कल्याणको कामना गर्दै जितिया व्रत बस्ने गर्छन्। कतिपय समुदायमा मुख्य दिन पानीसमेत नखाई निर्जला उपवास बस्ने परम्परा छ। त्यसैले जितियालाई मिथिला तथा तराई–मधेसका कठोर व्रतमध्ये एक मानिन्छ।यो व्रतमा भगवान् जिमूतवाहनसँगै चिल र स्यालको समेत स्मरण तथा पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ। यसले धार्मिक आस्थासँगै प्रकृति, पशुपक्षी र जीवप्रतिको सम्मानको भावनासमेत बोकेको देखिन्छ।

तीन दिनको धार्मिक विधि
जितियाको पहिलो दिन व्रतालु महिलाहरू स्नान गरी शुद्ध भएर पूजा तथा व्रतको संकल्प गर्छन्। घिरौँलाको पातमा दही, चिउरा, पिना, तेललगायतका सामग्री चढाउने परम्परा छ। त्यसपछि व्रतको मुख्य दिन निराहार तथा निर्जला उपवास बस्दै भगवान् जिमूतवाहनको कथा श्रवण गर्ने गरिन्छ। अन्तिम दिन धार्मिक विधिअनुसार पूजा सम्पन्न गरी प्रसाद ग्रहण गरेपछि व्रतको पारण गरिन्छ।

परम्पराभित्र लुकेको आमाको त्यागजितियाको सबैभन्दा ठूलो सन्देश आमाको त्याग र सन्तानप्रतिको निःस्वार्थ प्रेम हो। आफ्नो शरीरलाई कष्ट दिएर पनि सन्तानको दीर्घायु र सुखको कामना गर्ने आमाहरूको श्रद्धाले यो पर्वलाई विशेष बनाएको छ।सिरहाको लहान, गोलबजार, मिर्चैयालगायतका क्षेत्रमा पनि आज घर–घरमा पूजा, व्रत, कथा श्रवण तथा धार्मिक गतिविधि भइरहेको छ।

नयाँ पुस्तासम्म पनि आफ्नो मौलिक संस्कृति, धार्मिक विश्वास र परम्परा हस्तान्तरण गर्ने अवसरका रूपमा जितिया पर्वलाई लिइँदै आएको छ। जितिया पर्वले धार्मिक आस्थासँगै मातृत्वको त्याग, पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र मिथिला संस्कृतिको पहिचानलाई समेत जीवन्त राख्दै आएको छ।